Hiperenflasyon Nedir? Yeni Başlayanlar İçin Temel Rehber

Hiperenflasyon Nedir?

Hiperenflasyon, bir ekonomideki süratli, aşırı ve denetim dışı genel fiyat artışlarını tanımlayan bir terimdir. Enflasyon, mal ve hizmetler için artan fiyatların hızının bir ölçüsü olsa da, hiperenflasyon hızla yükselen enflasyondur ve tipik olarak ayda %50’den fazlasını ölçmektedir.

Hiperenflasyon, gelişmiş ekonomiler için nadir görülen bir vaka olmasına karşın, Çin, Almanya, Rusya, Macaristan ve Arjantin benzer biçimde ülkelerde tarih süresince birçok kez meydana gelmiştir.

TEMEL ÇIKARIMLAR

  • Hiperenflasyon, bir ekonomideki süratli, aşırı ve denetim dışı fiyat artışlarını, tipik olarak vakit içinde her ay %50’yi aşan oranlarda tanımlamak için kullanılan bir terimdir.
  • Bir merkez bankasının aşırı oranda para basmasıyla bağlantılı olarak, temeldeki üretim ekonomisindeki harp ve ekonomik kargaşa zamanlarında hiperenflasyon meydana gelebilir.
  • Hiperenflasyon, besin ve yakıt benzer biçimde temel malların fiyatlarında bir artışa niçin olabilir.
  • Hiperenflasyonlar tipik olarak ender olmakla beraber, başladıktan sonrasında kontrolden çıkabilirler.

Hiperenflasyon, fiyatlar belirli bir süre süresince ayda % 50’den fazla arttığında ortaya çıkar. Karşılaştırma amacıyla, Emek harcama İstatistikleri Bürosu’na bakılırsa Tüketici Fiyat Endeksi (CPI) ile ölçülen ABD enflasyon oranı tipik olarak yılda % 2’den azdır. TÜFE, yalnızca seçilmiş bir mal ve hizmet sepetinin fiyatlarının bir endeksidir. Hiperenflasyon, tüketicilerin ve işletmelerin yüksek fiyatlar sebebiyle ürün satın almak için daha çok paraya gerekseme duymasına niçin olur.

Düzgüsel enflasyon aylık fiyat artışları olarak ölçülürken, hiperenflasyon günde %5 ila %10’a yaklaşabilen üstel günlük artışlarla ölçülür. Hiper enflasyon, enflasyon oranı bir ay süresince %50’yi aştığında ortaya çıkar.

Yiyecek alışverişinin maliyetinin haftalık 500 $ ‘dan sonraki ay haftada 750 $’ a, sonraki ay ise haftalık 1.125 $ ‘a çıktığını hayal edin. Bir ekonomide ücretler enflasyona ayak uydurmuyorsa, insanların yaşam standardı düşer zira temel gereksinimlerini ve geçim harcamalarını karşılayamazlar.

Hiper enflasyon, bir iktisat için bir takım sonuca niçin olabilir. İnsanlar artan fiyatlar sebebiyle besin benzer biçimde acele bozulanlar da dahil olmak suretiyle malları istifleyebilir ve bu da besin arzında kıtlık yaratabilir. Fiyatlar aşırı derecede arttığında, nakit yada bankalara yatırılan tasarruflar kıymet olarak düşer yada paranın satın alma gücü oldukca daha azca olduğundan değersiz hale gelir. Tüketicilerin mali durumu kötüleşir ve bu durum iflasa yol açabilir .

Ek olarak, insanoğlu paralarını finans kuruluşlarına yatırmayabilir ve bu da bankaların ve borç verenlerin işi olmayan kalmasına niçin olabilir. Tüketiciler ve işletmeler ödeme yapamazsa vergi gelirleri de düşebilir ve bu da hükümetlerin temel hizmetleri sağlamamasına niçin olabilir.

Hiperenflasyon Niçin Oluşur?

Hiperinflasyon birkaç nedenden dolayı tetiklenebilse de, aşağıda hiperinflasyonun en yaygın sebeplerinden birkaçı yer almıştır.

Aşırı Para Arzı

Şiddetli ekonomik çalkantı ve bunalım dönemlerinde hiperenflasyon meydana gelir. Depresyon, daralan bir ekonominin uzun soluklu bir dönemleridir, doğrusu gelişme oranı negatiftir. Bir durgunluk , tipik olarak en fazla iki çeyrek ya da altı ay için oluşur. Öte taraftan bir depresyon senelerce sürebilir. Depresyona verilen cevap çoğu zaman merkez bankasının para arzındaki artıştır. Fazladan para, bankaları tüketicilere ve işletmelere harcama ve yatırım yaratmaları için borç vermeye teşvik etmek için tasarlanmıştır.

Sadece, para arzındaki artış gayri safi yurtiçi hasıla (GSYİH) ile ölçülen ekonomik gelişme tarafınca desteklenmiyorsa , netice hiper enflasyona yol açabilir. Bir ekonomide mal ve hizmet üretiminin bir ölçüsü olan GSYİH büyümüyorsa, işletmeler karlarını çoğaltmak ve ayakta kalmak için tutarları yükseltir. Tüketiciler daha çok paraya haiz olduklarından, daha yüksek fiyatlar öderler, bu da enflasyona neden olur. Iktisat daha da kötüleştikçe, firmalar daha çok ücret alır, tüketiciler daha çok ödeme yapar ve merkez bankası daha çok para basar. İşte bu da kısır bir hiperenflasyon döngüsüne neden olur.

Ekonomiye yada Parasal Sisteme Itimat Kaybı

Cenk zamanlarında, hiperenflasyon çoğu zaman bir ülkenin para birimine ve merkez bankasının para biriminin kıymetini sonradan koruma kabiliyetine duyulan itimat kaybı olduğunda ortaya çıkar. Yurt içinde ve yurt haricinde mal satan firmalar , fiyatlarını yükselterek paralarını kabul etmeleri için bir risk primi talep etmektedirler. Netice üstel fiyat artışlarına yada hiper enflasyona yol açabilir.

Bir hükümet muntazam yönetilmezse, vatandaşlar kendi ülkelerinin para biriminin değerine olan güvenlerini de kaybedebilirler. Para biriminin oldukca azca kıymeti olduğu ya da asla kıymeti olmadığı algılandığında, insanoğlu kıymeti olan mal ve malları istiflemeye adım atar. Fiyatlar yükselmeye başladıkça, besin ve yakıt benzer biçimde temel mallar kıt hale gelir ve tutarları yukarı doğru bir spiral şeklinde artırır. Buna karşılık, hükümet tutarları istikrara kavuşturmak ve likidite sağlamak için daha da fazla para basmak zorunda kalır ki bu da problemi daha da kötüleştirir.

Bir çok vakit, itimat eksikliği, ekonomik çalkantı ve harp zamanlarında ülkeyi terk eden yatırım çıkışlarına yansır. Bu çıkışlar gerçekleştiğinde, yatırımcılar kendi ülkelerinin yatırımlarını başka bir ülkenin yatırımları karşılığında sattıkları için ülkenin para birimi kıymeti kıymet kaybeder. Merkez bankası sık sık ana para kontrolleri uygulamak durumunda kalır ve bu da parayı ülke dışına çıkarmayı yasaklar.

Hiperenflasyon Örneği

Daha yıkıcı ve uzun soluklu hiperenflasyon dönemlerinden biri, 1990’larda eski Yugoslavya’da meydana geldi. Ulusal çözülme eşiğinde, ülke aslına bakarsan senelik % 75’i aşan oranlarda enflasyon yaşıyordu. Devrin Sırp eyaletinin lideri Slobodan Miloseviç’in, Sırp merkez bankasının dostlarına 1,4 milyar dolarlık kredi açtırarak ulusal hazineyi yağmaladığı ortaya çıktı.

Hırsızlık, hükümetin merkez bankasını, mali yükümlülüklerini yerine getirebilmek için aşırı oranda para basmaya zorladı. Hiperenflasyon, ülkenin servetinden geriye kalanları silerek ekonomiyi hızla kuşattı ve halkı mallar için takas hayata geçirmeye zorladı. Enflasyon oranı, ayda 300 milyonluk akıl almaz bir orana ulaşana kadar neredeyse her gün ikiye katlandı. Merkez bankası, iktisat aşağı doğru ilerlerken hükümeti ayakta tutmak için daha çok para basmak mecburiyetinde bırakıldı.

Hükümet hızla üretim ve ücretlerin kontrolünü ele geçirdi ve bu da besin kıtlığına yol açtı. Gelirler %50’den fazla düştü ve üretim durdu. Sonunda hükümet para birimini Alman markıyla değiştirdi ve bu da ekonominin istikrar kazanmasına destek oldu.

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir